در این مقاله کوشش شده است تا فلسفه «خودی» و «بیخودی» اقبال لاهوری در مثنوی های «اسرار خودی» و «رموز بیخودی» مورد بررسی و تحلیل قرار گیرد.اقبال معتقد است که شرقیان بویژه مسلمانان شخصیت خود را گم کرده و «خویشتن» خویش را فراموش نموده و در نتیجه مجذوب و مرعوب غرب شده اند. اهل اسلام باید به اسرار نهفته ای که در «خودی» خود دارند پی ببرند و به نیروهای بالقوه خود فعلیت دهند «خودی» در تعبیرات اقبال یعنی خودآگاهی، خودیابی، خودشناسی، خودباوری در مثنوی اسرار خودی. عواملی که باعث تقویت و استحکام «خودی» می شوند عبارتند از: امید و آرزو، عشق و ایمان، همت و اراده قوی.عوامل تضعیف خودی عبارتند از: سوال و گدایی، عدم اتکا به داشته های خویش احساس ضعف و ناتوانی؛ همچنین اقبال برای تربیت خودی به سه مرحله قایل است: مرحله اول اطاعت از دستورات قرآن، مرحله دوم ضبط نفس و خویشتن داری از مناهی، مرحله سوم نیابت الهی است، در این مرحله انسان به مقام «ابر مرد» یا خلیفه اللهی ترقی می کند.«بیخودی» یعنی محو در جامعه اسلامی، همراه با حفظ شوونات فردی. همچنان که اقبال در «اسرار خودی» عمل به دستورات قرآن توصیه می نماید. در اینجا نیز جامعه اسلامی را جهت غلبه بر ناامیدی و ترس و اندوه و همچنین نظام بخشیدن به جهان به پیروی از احکام شریعت و سنت نبوی دعوت می نماید.

پژوهش حاضر که به تبیین اشارات عرفانی حافظ با توجه به تفکرات اسلامی علل خصوص نهج البلاغه پرداخته است. به صورت توصیفی-تحلیلی و کتابخانه ای با استفاده از فیش برداری منابع مختلف و همچنین برداشت های نگارنده تدوین گردیده است. برخی از غزلیات عرفانی حافظ که در این پژوهش آمده حاکی از آن است که روح آدمی در قفس تن اسیر شده و با آزادی به سوی ملکوت و منبع اصلی خویش عروج خواهد کرد و دنیای مادی را مانعی برای رسیدن روح به معنویات و سیر در ملکوت می داند. همچنین خطب نهج البلاغه و آیات قرآن کریم، فرایند بازگشت پذیری روح به مبدأ الهی را با دلایلی عقلی تر و بیانی قابل ادراک برای هر خواننده ای به تصویر می کشد و حافظ که پرورش یافته مکتب قرآن است متأثر از این آموزه های معرفتی و با بیانی دلنشین این فراق و سرگشتگی روح را از منزل ازلی یادآوری نموده است.

علامه اقبال عقیده و اندیشه خویش درباره زندگی و رمز و راز آن را در اشعارش بازتابی روشن داده  است. مضامین بلند عشق، ایمان، امید و آرزو، تلاش و کوشش، حرکت و پویایی، آینده نگری و خودشناسی در آثار اقبال جایگاه روشن و گسترده ای دارد و آنگاه که این مضمون را با مفهوم زندگی پیوند می دهد، درخشش و جلوه دیگری پیدا می کند. اقبال آرزو و امید را سرمایه اصلی زندگی، و زندگی را گنجینه دار این سرمایه ارزشمند می داند. خودی، خودشناسی و خودسازی از نظر علامه اقبال با قداست طوف حرم برابر است. وی آزاده زندگی کردن و از زیر بار ناملایمات رستن و قد خم نکردن در برابر دیگران را از رموز زندگی می داند:زندگی از طوف دیگر رستن است                                    خویش را بیت الحرم دانستن استاقبال با توجه به آیات قرآن کریم سیر انفسی را برای انسان لازم و ضروری می شمارد و به تعبیری زیبا در خود نگریستن و به شناخت خود رسیدن را چون مجموعه و خلاصه نوری می داند که در فطرت ما نهان است و ظهور و بروز جرقه های آن، راه درست زندگی را برای ما نمایان ساخته، ما را به سوی هدایت و کامیابی رهنمون می سازد:نقطه نوری که نام او خودیست                                      زیر خاک ما شرار زندگیست

در شعر شریف رضی بعضی رموز شعر عربی قدیم همجون: زن، شراب و سفر به بیابان به کار رفته است، اما کاربرد الفاظ در این معانی به طور مستقیم نیست بلکه الفاظ به شکل علائم و رموز اهل تصوف به کار رفته اند، نشو و نمای تفکر صوفیانه که در قرن چهارم هجری صورت گرفته است، شریف رضی را تحت تاثیر قرار داده و موجب گردیده تا بعضی اسالیب و مضامین اهل تصوف در شعر او به کار رود.زن در شعر او به ویژه در غزلیات، به معنی عشق مادی یا عشق به ذات زن نیست بلکه رمزی است که به عشق ذات الهی و درآمیختن به آن نظر دارد. سفر به بیابان به عشق ممدوح به معنی سفر انسان به عالم دنیا از ولادت تا روز وفات است. اعتقادات خالصانه شاعر به اسلام و فرائض دینی بی هیچ شکی تمایل وی به شراب را نفی می کند، پس آمدن اسم و رسم شراب در ابتدای بعضی قصائد و غزلیات باید دلائل دیگری داشته باشد.

تحقیق و تفحص در باب شخصیت های بزرگ ادبی و آثار آنان، کاری است بس دشوار. اما از جهت ادای وظیفه و انجام تکلیف و علاقه ی وافر نسبت به اشعار یکی از درخشان ترین ستارگان آسمان ادب معاصر ایران، ملک الشعرای بهارسبب گردید، که پس از بارها مطالعه ی دیوان اشعار و انس و الفت با اشعار زیبا و متنوع این ادیب فرزانه تصمیم گرفتم که کاری هر چند مختصر در حد توان معرفی این اثر ارزشمند انجام دهم. بعد از این آشنایی و انس با دنیای شعر بهار و با توجه به اهمیت دین و نقش سازنده ی آن در هدایت انسان به سوی کمال، نویسنده را بر آن داشت که موضوعی در ارتباط با رهنمودهای انسانی و دینی در شعر بهار برگزیند. در این مقاله ابتدا اشارات قرآنی بهار در اشعارش را مورد بررسی قرار می دهیم.